PALINDROMY napisane tak, byś mógł czytać wspak
data: 05.10.2006 / Tadeusz Morawski
|
| Przygoda z palindromami Tadeusza Morawskiego |
Moja przygoda z palindromami
Trzydzieści lat temu po raz pierwszy zobaczyłem palindrom, było to zdanie kobyła ma mały bok, czytane wprost czy od tyłu (wspak) daje to samo. To było dla mnie niesamowite, postanowiłem też coś takiego sprytnego ułożyć. Nie było mi to jednak dane, z prób nic nie wyszło, a że już wtedy byłem profesorem elektroniki, zajęty pracą zapomniałem o tej sprawie. Gdy w 2003 roku wybrałem się w góry, zapisałem kolejno to, co widziałem - Nowy Targ, góry, Zakopane, i czytając wspak – dostałem zupełnie sensowny palindrom Nowy Targ, góry, Zakopane – na pokazy róg, graty won. Wspominając wycieczki na nasz najwyższy szczyt Rysy (wyjść należy rano), napisałem o, na Rysy rano, dla humoru dodałem „łysego” o, na Rysy łysy rano, a że wycieczkę zaczyna się od nisko położonych łąk, rozbudowałem ten palindrom do utworu o, na Rysy łąką łysy rano. Zdumiony niespodziewanym sukcesem i uduchowiony pięknem Tatr, zadałem sobie proste pytanie – co mi dał duch? Odpowiedź wspak przerosła moje oczekiwania, spadł mi dosłownie prosto z nieba jeden z najładniejszych palindromów co mi dał duch – cud, ład i moc.
Zacząłem w wolnych chwilach z zapałem układać nowe, początkowo nieporadne utwory . Potem, rozumiejąc coraz lepiej reguły i powiązania pisałem coraz ładniejsze palindromy. Pogłębiałem też swą wiedzę, która na starcie była niemal zerowa. Po trzech latach jestem autorem dwóch książek (jest tam 2500 palindromów). prowadzę odczyty o palindromach oraz wiodącą stronę internetową, na której jest najdłuższy palindrom mający ponad 33 tys. liter.
A teraz proponuję – zapoznajmy się z minimalną choćby wiedzą o palindromach.
Trochę historii
Podobno pierwsze zdanie, które wypowiedział Adam, witając Ewę w Raju (tak twierdzą Anglicy) brzmiało: Madam, I`m Adam. Niektórzy twierdzą, że Adam był bardziej rozmowny i powiedział: Madam in Eden, I`m Adam. Te proste zdania to przykłady zdań lustrzanych czyli palindromów. Mają one symetryczny układ liter, dzięki czemu czytają się tak samo wprost i wspak. Nazwa palindrom pochodzi z greckiego – palin (wracać), oraz dromos (droga). Nazwa ta się przyjęła, w językach Europy zachodniej i południowej palindrom to palindrome lub palindromo, w językach słowiańskich (także po rosyjsku) - palindrom.
Za twórcę pierwszych palindromów uważa się Sotadesa z Maronei, III wiek p.n.e. Już starożytni Grecy znali palindrom: Nipson anomemata me monan opsin – zmyj grzechy, nie tylko twarz, a na drzwiach pewnej średniowiecznej adwokackiej kancelarii we Włoszech wisiał palindrom łaciński Si nummi immunis, sugerujący, że klienci mający pieniądze na zapłatę honorarium będą wolni. Do palindromów przywiązywano wielka wagę, o czym świadczy choćby inskrypcja na grobie twórcy Kanału Panamskiego A man a plan a Canal Panama, zdanie niezbyt gramatyczne, ale palindromiczne. Każdy naród ma swe palindromy, występują one także w językach mających pismo obrazkowe. Chętnych do dalszego pogłębiania wiedzy odsyłam do artykułów w Wikipedii. Osobom znającym język polski lub angielski zalecam wejście na stronę www.palindromy.pl i skorzystanie z zawartych tam linków.
Polskie palindromy
Najstarszym (średniowiecznym) znanym polskim palindromem jest zdanie autorstwa ks. Waśniowskiego Co w onei? ow pokoy y okop, woien owoc. Najbardziej znany jest wspomniany już palindrom kobyła ma mały bok. Palindromy przed wojną kolekcjonował Julian Tuwim, który w 1950 r. wydał książkę „Pegaz Dęba”, poświęconą różnym rozrywkom słownym. Jeden z rozdziałów tej książki poświęcono palindromom. Autor książki rozważa problem - po co pisać takie dziwnie rzeczy? Jednocześnie zwraca on uwagę na to, że Polacy zostali w tyle za przodującymi narodami, gdzie zrobić karierę może tylko ten, kto ma jakieś ciekawe hobby (czy teraz jest to jeszcze prawda?).
W książce Tuwima jest mnóstwo rozważań na temat pożytków z najdziwniejszych nawet hobby, przytoczymy tu tylko krótki fragment opinii: „Jest jeszcze jedno źródło, z którego wypływają wierszopisarskie androny i zabawki – źródło, które pominąć byłoby grzechem: dobry żart, tynfami opłacany, poczucie humoru, figiel, psikus, no i – bzik,...”.
Właściwie nie wiadomo, dlaczego w tamtych czasach ludzie znali bardzo mało palindromów. Chociaż – i dziś zdarza mi się rozmawiać z polonistą, który wie, co to jest palindrom, zna klasyczny palindrom o małym boku kobyły i mniema, że w polskim języku jest tylko kilka takich „odwrotnych” zdań. Tuwim nie był wyjątkiem, w jego książce jest zaledwie sześć ułożonych przezeń palindromów, z których przytoczę dwa:
muzo, raz da jadj za rozum
popija rum As, samuraj i pop.
Potem powstało zapewne niemało palindromów, drukowano je w różnych pismach, dziś jest mi to bardzo trudno zebrać i ocalić od zapomnienia. Odnalezione utwory można przeczytać na mojej stronie internetowej.. Na następne książki zawierające polskie palindromy przyszło nam czekać prawie pół wieku.
W 1995 Stanisław Barańczak wydał książkę „Pegaz Zdębiał” poświęconą rozmaitym grom słownym. Jest tam jeden rozdział z palindromami, a właściwie, jak to autor nazywa – palindromaderami, dłuższymi palindromami, których jest w książce około trzydzieści. Wkrótce potem,w 1996 roku, Józef Godzic wydał książkę zawierającą tysiąc krótkich palindromów. Z książki Barańczaka wybrałem cztery wdzięczne utwory:
A mason zrobi lożą Żoliborz, nosa ma
Iwono, ty rabuj okop spokoju barytonowi
I lali masoni wydrom w mordy wino, sami lali
Zakopane – pyszne? Ten zsyp? E, na pokaz!
W książce Godzica jest wiele ładnych palindromów, ale trzeba je „wyłowić” z nieuporządkowanego, większego zbioru. By zachować proporcje wybrałem osiem palindromów:
ja tutaj / a, krowo, do worka!
jak łysy łkaj / my to pili po tym
orkom mokro / myto tu auto tym
a to kanapa pana kota / As unika kin USA
Najnowsze polskie palindromy
W nowym stuleciu zainteresowanie palindromami wzrasta. Jest to związane z rosnącym dostępem do Internetu, działają różne fora dyskusyjne, gdzie każdy może wpisać swe, nawet niedoskonałe utwory.. Pragnę podkreślić jednak, że trafiają się tam palindromy bardzo ładne, które wybieram a następnie, podając autorów, umieszczam na stronie internetowej.
Jak napisałem na początku, w 2003 roku zacząłem pisać palindromy, a połączenie fantazji, z matematycznym wykształceniem dało wynik w postaci wydania dwóch książek, w 2005 roku ukazał się zbiór palindromów „Gór ech chce róg”, a w roku 2006 „Zagwiżdż i w gaz”. Nie będę opisywał tych książek, podkreślę tylko, że po raz pierwszy pojawiły się tam liczne wiersze-palindromy, bardzo liczne długie palindromy i dwa palindromy najdłuższe (patrz www.palindromy.pl ). Druga z tych książek jest aktualnie do nabycia, cena w Polsce jest tak niska, że wychodzi jeden grosz za palindrom.
Chciałbym na koniec zaprezentować trochę swoich palindromów, niektóre będą z książek już wymienionych , ale będzią też nowe, dotąd niepublikowane. Wybierając te palindromy postawiłem sobie ambitne zadanie – chcemy opowiedzieć jakąś historyjkę o przynajmniej dwóch sprawach, za pomocą możliwie krótkiego jednego lub najwyżej dwóch palindromów. Zauważmy, że większość znanych palindromów krótkich, na czele z popularną „kobyłą”, nie spełnia postawionych tu wymagań, mowa jest w nich bowiem tylko o jednej sprawie.
A oto te „palindromem pisane” historyjki:
- W oberży się je i pije. To „Raj – Oberża”:
„Raj – Oberża”. Popija tutaj i pop, a żre bojar.
- Sielanka w tropikach:
U Bila „Malibu”
I laba na Bali
- Chcący się napić czasem nie mają szczęścia. Oto prawdziwa historia, trafiłem do baru, a tu remont, wykonywany przez miłych młodzieńców ze wschodu. Na pytanie, co robisz, jeden z nich odpowiedział:
A Iwan dorabia i bar odnawia
Nawet odnowiony bar nie gwarantuje trwałego sukcesu:
Amok, nam rabat, a bar manko ma
- Czy w tej sytuacji nie lepiej sięgnąć po trunek w domu? Jak pech, to pech, zdarza się i tak:
Łapał za tokaj, a kota złapał
- A teraz zmienimy temat. Oto bajka o czekającej karze na chytrego złodzieja”
A w dali kat (o łza) – za złota kila dwa
- Nie zawsze jest tak źle, Kora ma więcej szczęścia:
Kory wina – Ani wyrok
- Okazuje się jednak, że Ania nie jest bez winy:
Ania kok ma, tam kokaina
- A wystarczyłoby, żeby Ania wykorzystała oparcie, jakie daje jej mężczyzna:
Ani pan spec i biceps napina
- A oto historyjka o zazdrości między kobietami:
Że tak ładna Wala – Wanda łka też
- A teraz trochę palindromów o zwierzętach. O frustracji jeża zmuszonego do kłamania „swoim”, czyli także jeżom:
Może jeż łże jeżom?
Może jeż łka jak łże jeżom?
- Pociągnijmy temat o kłamiących zwierzętach”
To kłamał kot?
A to kłamał koń, okłamał kota
- Zmieniamy temat i przechodzimy do tajemnic kuchni:
Jim, jedz serdelki w ćwikle, ale dres zdejmij
- Potrzebna jest zmiana menu na bardziej zdrowe:
Nowy wór apetytu: karp, rak. Utyte parówy won!
- Nie może być historyjek bez odrobiny erotyki:
U Kazi żądze na wyrku co noc ukrywane – zdąż Izaku!
- Niestety Izak woli Asię:
Izak u Asi błagał bis, a u Kazi?
- U Asi chyba się powiodło, skutki są oto takie:
Łaps Izak u Asi błagał bis, a u Kazi spał
- Znacznie lepiej się rozumieją Adam i Ada. Oto ich rozmowa po upojnej nocy. W drugiej części historyjki są też życzenia dla czytelników:
A kat, a lew on co noc. Mawia typ Adam: a ty wyżyta? A ty żywy tam? - Ada pyta. I wam co noc nowela taka.
No, niesamowite, brawo, mieć taki wigor!
- Teraz trochę abstrakcji. Zaczniemy od zawiadomienia pani Eli o złożonej naturze pana o imieniu Urban:
ej, Ela, ten Urban mech ci cały mył, a cichcem na bruneta leje
- A oto powiastka o ładnym i zaradnym:
Ile Roman ładny dyndał na moreli?”
Zaradny dynda raz!
- I taka oto życiowa rada:
pętaka pętaj, a tępaka tęp!
- Na koniec trochę aluzji (polityka?). „Car” to totalitaryzm, a demokraci – to wiadomo:
I car komedia, i demokraci
A nam kusa sukmana
- A teraz dwie bajki od autora i o autorze:
Tu mała bajka – tak, ja bałamut!
Raz cywil boso mami – mam osobliwy czar
Palindromy są jedną z zabaw słowami, uprawianych jest wiele dziwniejszych gier. Palindromy wyróżniają się prostotą reguły (tak i wspak!), jeśli się te zasady zaakceptuje i nabierze umiejętności czytania wspak to zarówno przy pisaniu jak i przy czytaniu udanych utworów czekają nas tak samo piękne doznania estetyczne jak przy odbiorze innych miniaturek literackich.
Tadeusz Morawski
PS. Wszystko, co napisałem, wydało mi się w sumie zbyt poważne, więc jeśli można, dodam:
A i nagi kat Pąk Izydor świeże jada jeże i w środy z Iką ptaki gania
pewnie by je zjeść. Cześć!
|
|
|
| |
Zapraszamy do współpracy przy tworzeniu serwisu Literatura - możesz dodać swój wpis do katalogu oraz nadsyłać informacje prasowe, nowości, ciekawostki.
|
|
| Polecamy
|
|
